Archives for : octubre2008

Sukarraren jaitsiera

Frankismoaren itzala luzea da. Egun batetik bestera, albiste gehiago azaltzen ari dira, ahaztu zaizkigunak, berriak izango balira bezala. Orain dela gutxi entzun dugu Franco eta haren distirako jarraitzaile batzuk, tartean haren emaztea (Lepokoak, goitizenez), oraindik gure herrietako seme (edo alaba) kuttunak direla. Psikiatra batek gizartearen gaixotasunaren ondorioa izan zela aipatuko luke. Politikari baten esanetan, garaiko ohitura izan zitekeela, eta soziologo batek baino gehiagok gizakia bere garaiaren seme-alaba dela gehituko luke. Idazlearen idazkerak ezberdinak izango lirateke: ‚ÄúAro ilunaren zirriborroak besterik ez dira izan‚ÄĚ. Jakintsu batek errepikatuko du fisikari ospetsu horren esaldia, Jaungoikoak letra okerrekin idazten duela. Eta amaitzeko, historialari batena: ‚ÄúFaxismoaren ezaugarri nagusienetako bat‚ÄĚ.

Zein da hausnarketa zuzena? Guztiek egiaren zati bat gordetzen dute. Adierazitako ofizio bakoitzeko puska bat partekatzen dut nik ere. Akaso, psikiatrarena gutxiago, bakarrik musean aritzen naizenean. Hala ere, beste arrazoi bat mahai gainean jarriko nuke, beldurrarena. Komatxoen artean. Frankistek buruzagiei beldurra zieten? Argazkian ateratzen ez zenak jai zuen.

Frankismoaren ikurrak gure etxeko azken gelaraino sartu zizkiguten. Udaletan eta Foru Aldundietan ikur horiei izenak eta abizenak ipini zizkioten, 1936ko gerrako garailearen buruzagienak hain zuzen ere, Franco eta Molarena, batik bat. Falange alderdi bakarreko mitoak baita jasan genituen ere. Tartean J.A.ren aipamena (Jose Antonio Primo de Rivera, Falangeko idazkari nagusia). Diktadurarekin bat egiten zuten abizenak erabiltzen ziren, J.A.rena izan ezik. Gure senidea omen zelako. Barregarria.

Franco hil zenetik udalek emandako izendapenak desagertu ziren. Baina ez paperetatik baizik eta gure girotik. Berehala ahaztu behar genituen berrogei urte haietako hondamendiak. Agian, azkarregi baztertu genituen faxistek egindakoa, sukarra jaitsi behar genuelako. Askatasunaren falta gogorra egiten zitzaigun. Historiako liburuak zakarrontzietara bota genituen, berriak idatzi baino lehenago. Eta orain komeriak. Izendapenaren zerrenda uste dugun baino askoz zabalagoa izango da. Ez dut zalantzarik. Beraz, ikerketa sakona egin beharko genuke. Baina… nork jartzen dio txintxarria katuari?

El juego de la Oca

La Declaración Universal de los Derechos Humanos fue firmada el 18 de diciembre de 1948. Dos días después, cuando la prensa se había hecho eco de la noticia, el dictador rubricaba la sentencia a muerte de dos vascos, Félix Pérez de Lazarraga (Gasteiz) y Andrés Mellado (Portugalete), que eran ejecutados en Barcelona. ¡Derechos humanos a mí!, debió pensar el mentor del Ogro.

A comienzos de 1943, los nazis sufrir√≠an una contundente e hist√≥rica derrota en Stalingrado (hoy Volvogrado). El devenir de la guerra mundial estaba en manos de los Aliados. La estrella de Hitler se apagaba. Franco, que era un canalla y quiz√° tambi√©n tonto, orden√≥ de inmediato la excarcelaci√≥n de todos los prisioneros de guerra con condenas inferiores a los 20 a√Īos. Un amplio indulto que afect√≥ a miles de presos. Pero, de inmediato y para presentar sus reales, orden√≥ la ejecuci√≥n del gasteiztarra Luis √Ālava que hab√≠a espiado precisamente para los Aliados. √Čsta vez en Madrid. Para compensar. Luego, otros canallas, para m√°s escarnio, nombrar√≠an al ferrolano, sucesivamente, Padre de la Provincia, Diputado General Honorario e Hijo Adoptivo. Vamos, como la Trinidad cat√≥lica, si alguien lo entiende. Yo, desde luego, no.

Al otro lado de la frontera se las gastaban tambi√©n. Quiz√°s el ruido de la p√≥lvora era m√°s atenuado, pero los canallas eran tan numerosos que, asimismo, ocultaban los rayos del sol. De Gaulle hab√≠a sido el salvador de la patria, el que hab√≠a echado a P√©tain con ayudas exteriores. Con la aureola de l√≠der, llev√≥ a la juventud a nuevos holocaustos en Indochina, Argelia, Marruecos‚Ķ En nombre de la patria. En 1946, un burl√≥n Marc L√©gasse era encarcelado en Baiona por un folleto del que apenas se hab√≠an repartido unas decenas de ejemplares: Hordago. La acusaci√≥n, les juro que no miento, de traca: ‚Äúintento de robo a la Rep√ļblica de un territorio franc√©s‚ÄĚ, c¬īest √† dire, le Pays Basque. La traducci√≥n quiz√°s no es muy literaria, pero el sentido es cierto. L√©gasse, el separatista, no fue fusilado, afortunadamente.

Al empezar el art√≠culo deseba referirme al presente, pero no puedo menos que apuntar una √ļltima referencia hist√≥rica. Muchas veces he o√≠do decir que la Revoluci√≥n francesa es la madre de los derechos humanos que disfrutamos en la actualidad. Aquella Revoluci√≥n que conden√≥ a miles de vecinos de Sara, Azkaine y otras localidades a la deportaci√≥n lo hizo con un pre√°mbulo neur√≥tico: ‚ÄúEsta medida, obligada por la perversidad de monstruos indignos de ser franceses‚ÄĚ. Los indignos de ser franceses, por descontado, los vascos continentales. Y los aventajados, por descontado valga la redundancia del descuento, los revolucionarios. A veces me cuesta diferenciar a un agitador pol√≠tico de un fan√°tico del f√ļtbol.

Entro en harina, con el permiso de ustedes, tras estas breves acotaciones, aut√©nticas a pesar de lo ins√≥lito de ellas, que, probablemente, no vengan al caso, pero inciden en la idea que me ronda. En el mundo p√ļblico, los detalles no existen. Las disertaciones no valen para nada. La interpretaci√≥n m√°s acertada es in√ļtil en la mayor√≠a de los casos y la m√°s peregrina puede dar en el clavo. La vanidad quiz√°s sirva para explicar alguna salida de tono. Pero el fondo de la cuesti√≥n es siempre el mismo: el ordeno y mando, que para el caso es como retrotraernos al origen de los tiempos. Manu militari. Y el que se salga de la foto acabar√°, seg√ļn la ocasi√≥n, como P√©rez de Lazarraga, Mellado, L√©gasse o los deportados por la Revoluci√≥n.

Y me viene como anillo al dedo para explicarles lo que me bulle en la cabeza, ese juego al que tantas veces, de ni√Īos y no tanto, nos hemos enganchado, el de la Oca. El Juego de la Oca, el que efectivamente tiene 63 casillas y al que, sin ser grandes estrategas, nos podemos sumar con un dado y un poco de suerte. √Čsta, sin duda, para ganar. A no ser, como sucede a menudo, que el due√Īo del tablero establezca las reglas y ejerza el medieval derecho de pernada. En √©sas estamos.

Refresco el Juego de la Oca, para quienes tengan una memoria m√°s fr√°gil. Tres casillas son las temibles, las que suponen, a la postre, la derrota del contendiente. Y estas son: el pozo, la c√°rcel y la calavera. Quiz√°s sea el pozo la m√°s da√Īina. Hasta que no caiga otro en √©l, el participante no puede salir, en ocasiones, hasta la eternidad. De la c√°rcel qu√© contar, seis turnos sin tirar, lo que significa, en la mayor√≠a de los casos, much√≠simo tiempo. El arroz se pasa, se almidona y pierde su sabor. La calavera, el √ļltimo de los contratiempos, est√° a s√≥lo cinco casillas de la victoria. El participante que cae en ella, saboreando ya las mieles de la victoria, debe volver a iniciar el juego. Para entonces sus contrincantes han alcanzado la luna.

Pues bien, vivimos los tiempos del Juego de la Oca. Sarkozy y Zapatero, emulando a sus predecesores, son los due√Īos del tablero y han trucado los dados para que los contrincantes vayan cayendo en las casillas correspondientes. En el pozo est√°n los anticonstitucionales, separatistas, republicanos, anticapitalistas. Su avance est√° capado por decreto. No tienen permiso para jugar en igualdad de condiciones. Los medios de comunicaci√≥n se encargar√°n de despejar las casillas anteriores para que inevitablemente, los participantes caigan al abismo. Son los ilegales. Ya se sabe que para salir del pozo tiene que caer otro en √©l. No importa, las normas se cambian. Hay pozos para todos. Cuatro, cuatrocientos o un mill√≥n.

La c√°rcel. ¬ŅQu√© les voy a contar que no sepan?, incluso lo que intuyen pero no desean saber, volviendo la vista a otro lado, las torturas salvajes que hasta el Relator de la ONU o Amnesty International denuncian sistem√°ticamente. En la c√°rcel est√°n todos los que empezaron a jugar y tomaron alg√ļn tipo de ventaja. Con la c√°rcel se amenaza a los que a√ļn no han ido al pozo. ¬ŅCu√°ntas detenciones orden√≥ Par√≠s hace unas semanas aparentemente sin ton ni son? ¬ŅEran los detenidos indignos de ser franceses?

La calavera. A su casilla llegan los m√°s predispuestos a la seducci√≥n, perd√≥nenme la expresi√≥n. Seducidos por los due√Īos del juego, atisban la meta a pocas casillas. Pero caen, irremisiblemente, en la calavera y a volver a empezar. Las consultas son palabras mayores, ponen en entredicho al juego mismo y sirven para mover el tablero que lleva pegado a la mesa ni se sabe cu√°nto tiempo. De entre los apestados, los de la calavera son los √ļnicos que pueden tirar el dado. El resto, los del pozo y los de la c√°rcel, no tienen siquiera dados.

En fin, vuelvo brevemente a la historia para concluir mi alegato. A mediados de febrero de 1968, el r√©gimen franquista permit√≠a la ense√Īanza en euskara, con l√≠mites eso s√≠, pero romp√≠a la inercia de los a√Īos precedentes. Lo dijeron los medios: un gran paso. Diez d√≠as despu√©s, el gobernador civil de Bizkaia clausuraba la ikastola de Markina. Pues eso. No crean nada de lo que digan. Nos han trasladado a las casillas innobles del Juego. Y si publican manifiestos por el euskara, anuncian desbloqueo de transferencias o nos endulzan con el rescate de nuestros ahorros ya sabemos lo que viene. Se√Īoras y se√Īores: abran sus paraguas.

Fernando Asuerori graziyak

Gaixotasunak ez dira existitzen baizik eta gaixoak. Esaldi borobila eta, agian, kontutan hartzekoa. Naturistek eta barazkijaleek zabalduko balukete, ez ginateke harrituko. Ni, neu, askotan pentsatzen dut gaixotasunak, etxeak izango balira bezala, munduko jabeek eraikitzen dituztela eta ez, uste dugun bezala, gure gorputzean. Gaixotasunak komunikabideetatik sortzen dituzte aditu horiek helburu zehatz bat osatu ezkero: beldurra. Zer egingo genuke beldurrik gabe? Ez ginateke heroiak izango baina, ziur naiz, lasaiago biziko ginela. 

Naiz eta gaixotasunari buruz aipatutako esaldia unibertsala izan, biografiak idazten dituztenek aurreratzen digute Fernando Asuero mediku batena dela. Bere biografia ezagutu eta gero esaldia norbaiti lapurtu ziola ausartuko nintzateke esatera. Gehiegi? Zirkoetako aurkezleen antzera: ‚Äúsartu eta ikusi‚ÄĚ.¬†

Fernando Asuero Saenz de Cenzano, Donostiako Miramar kaleko 3. atariko bigarren pisuan jaio zen, 1887ko maiatzaren 29an. Txiripaz donostiarra izan zen. Bere aita, Madrilen jaioa, fiskala zen eta hiri askoetako epaitegietan ibilitakoa, tartean Donostiakoan eta Iru√Īekoan. Fernando, sei anai-arrebaren familiako bosgarrena zen. Bi anai Espainiako Armadan ibiliak ziren eta arreba bat, Concepcion, Gipuzkoako mikeleteen buruarekin ezkondua zegoen, Felix Txurrukarekin. Umezurtz oso goiz geratu ostean, Fernando Errioxako Haron bizi zen eta ikasketak Tuterako jesuiten etxean egin zituen. Medikuntza, Madrilen bukatu zuen goi mailako kirola egiten ari zen bitartean: Erreinuaren hiriburuko Atleticoren futbol jokalaria izan zen.¬†

Ikasketak bukatu ondoren Donostiara itzuli zen eta oporren garaian bere emaztea izango zuena ezagutu zuen: Mariatxo Ruiz de Arcaute. Bizitza Askatasunaren Hiribidetik gertu antolatu zuten. Bikoteak Loiola kaleko lehenengo atariko etxe bat hartu zuen. Seme bakarra eduki zuten (Vicente) eta aita bezala baita politikan ere gustura higitu zen. Fernando Asuero, Espainiako Primo de Rivera jeneralaren diktaduran Donostiako zinegotzia izan zen. Bitxia da bizitza. Bere seme bakarrak kargu bera izango zuen beste diktadura batean, Francoren urte ilunetan, hiri berdinean, Donostian. Fernando 1925an eta Vicente hogeita hamar urte beranduago. 

Koadrila handikoa omen zen eta lagunen lagun. Fernando, zezen plazara joan zen behin eta Piston izeneko zezen bati buruz apustu egin ondoren betirako goitizena ipini zioten lagunek. Zezenarena, hain zuzen ere. Piston. Heriotzak harrapatuko zuenean, Donostiako egunkariek oraindik Piston deitzen zuten Ausero. 

Denbora gutxi barru Asueroren ospea handitzen joan zen, akaso zinegotzia izateagatik. Baina arrakasta ez zitzaion politika munduan iritsi, baizik eta medikuntzan. Hala kantatzen zion Lexo bertsolariak:‚ÄúOgeigarren sigluanogeita beretziyangure ziudadiadago gorantziyanSendagile onenazeinda probintziyandon Fernando Asueronere iritziyan‚ÄĚ.¬†

Bezeroak sendatzen zituen. Eta nola, gainera! Oso metodo berezia erabiliz, trigemino nerbioa astinduz (sudurrean dagoen nerbioa da). Dena sendatzen zuen. Lourdeseko ama birjina izango balitz bezala. Lexok zion:‚ÄúBegiko za√Īetatikortz eta agi√Īaksugur eta belarrieztarriko minakurak ezin garbitudituen ziki√Īaknaigabe sortzen diraorlako sumi√Īak.Paralisek etaReumak baldatuakAsko ikusten diraOrrek moldatuak.Elbarriyak ziranakGaitzak ondatuakEsperantza galdutaGero sendatuak‚ÄĚ.¬†

Juan Jose Sarasola, Lexo, ez zen bakarra izan. Urte berean, 1929an, Bilboko Euskerea aldizkarian Mutijondo goitizenarekin sinatzen zuen batek idazten zuen: ‚ÄúAsuero¬īk asmaturiko sendakeria barrija dala-ta, eztabaida gorrija sortu da‚ÄĚ. Bere jarraitzaile bat omen zegoen Bilbon, Bidaurratzaga. ‚ÄúEuren jakintza aundija, atzerrijan edo iruntsi eben jakintzea, bestiak ostuko ete-dautsien bildurraren edo, gerkerazko itz ulerkatxakaz osten duten bai-dakije ba√Īa… Gure txaluak eta zorion-ospeak Asuero¬ītar Perdi√Īanda donostiar zintzuari baita euri, be, Gotzon, gure adizkide on orri‚ÄĚ.¬†

Baina ez ziren denak ados jarri. Sendatuek baietz, mediku ona zela, baina beste gainontzekoek ezetz, tartean Pio Baroja idazlea: ‚ÄúAsuero petrikilo besterik ez da‚ÄĚ. Santiago Ramon y Cajalek, mediku nafarra eta 1906an Medikuntzaren Nobel sariaren garailea, esaten zuen: ‚ÄúAsuero Erdi Aroko medikua da, lotsagarria da egiten duena!‚ÄĚ. ‚ÄúBerritsua besterik ez da‚ÄĚ gehitu zuen Ortega y Gasset filosofoa. Primo de Riveran diktadura erori eta, badaezpada ere, Asuerok hanka egin zuen, Espainiako Bigarren Errepublika sortu baino hilabete batzuk lehenago.¬†

Eta hara non, eta Buenos Airesen azaldu zen. Berehala salatu zuten Asuero bertako medikuek. 1930ko ekainaren 10ean Argentinako Justizia sailak jasotzen du lehenengo salaketa. Bata bestearen atzetik. Gaixoek esaten dute mediku donostiarrak aldez aurretik kobratzen diela eta gaixotasuna okerrera jotzen duenean desagertzen dela. Iruzurra. Eta Donostian gertatu zen bezala, Asueroren aztarnak galtzen dira. Cubako Habanan azaldu arte. 

Miguel Matamorosek abesti bat idatzi zion, lelo horrekin: ‚ÄúUtzi makulua eta makila eta sona dantzatuko duzu‚ÄĚ. Buenos Airesen gertatu zena Habanan errepikatu zen. Gaixo asko, paralitikoak, gorrak, herrenak… Asuerori hurbiltzen zitzaizkion. Baina lehenago ordaindu behar zioten. Orain Kubako Zientzi Akademiak salatzen du petrikilo barojiarra. Eta alde egin zuen berriz, ohituraz eta, ez dakit, agian ihesari gustu pittin bat hartuz.¬†

Francoren Donostia hiri berrian azaldu zen Asuero. Eta bertako egunkariek gogoratzen dute, maitasunez, mediku iheslaria. Ez da jakintsu izan behar Asuero eta erregimen frankistakoak enbor berekoak izaten zirela. Eta hainbeste gorabeherak sufritu ostean bukaeraren asmakizuna erreza izango zen. Bihotzekoa eman zion eta 1942ko abenduaren egun hotz batean hil zen. Donostiak ‚Äúseme kutuna‚ÄĚ izendatu zuen. Eta Lexoren bertsuak ahaztu genituen:‚ÄúEzaguturik noladan gizon abillaurte askuan orlakonserba dadilla‚ÄĚ.¬†

Eta bukatu baino lehenago esan beharko nuke, artikulu honen izenburua ez dela nirea, baizik eta Lexorena. Bakoitzari berea.